Nowy rok, nowe książki! W styczniu polecamy poczytać o rybach, które nie istnieją, oraz o owadach, które niebawem mogą przestać istnieć (jeśli nic z tym nie zrobimy). Możecie się dowiedzieć, jak rozumieć sztukę, jak ją robić i dlaczego w ogóle warto, a także poznać historię starożytności w nieoczywistej wersji, to znaczy z uwzględnieniem kobiet. Co jeszcze? Broń jądrowa, polskie himalaistki, życie braci Grimm, dzieciństwo na XIX-wiecznej wsi, upadek przemysłu ciężkiego i inne czasem trudne, zawsze fascynujące tematy. Sięgnijcie po najnowsze premiery #nonfiction – i koniecznie dajcie znać, jak wrażenia.
zebrała Agnieszka Pietrzak
Tomasz Awłasewicz
Łowczynie szpiegów
Wydawnictwo Znak
premiera: 28.01.26
Szpiedzy CIA świetnie się kamuflowali.
Nie wiedzieli jednak, że za ich plecami podążają jeszcze lepiej zakamuflowane funkcjonariuszki polskich służb specjalnych.
Aleksandra, Ewa, Agnieszka, Elwira i Anna.
Weteranki jednej z najtajniejszych jednostek polskich służb specjalnych.
Jak trafiły do legendarnego Biura „B”?
Dlaczego werbowały do współpracy prostytutki i cinkciarzy?
W jaki sposób przechytrzały mężczyzn ze słynnej „szkoły szpiegów”?
Jak wyglądały pościgi za śledzonymi?
Awłasewiczowi udaje się namówić je na rozmowę o rzeczach, które latami obejmowała klauzula „tajne specjalnego znaczenia”. Dzięki nim tak niepozorny gracz jak Polska stał się trudnym do zignorowania przeciwnikiem w zimnowojennej rozgrywce z CIA.
Takiego reportażu o kobietach w polskim kontrwywiadzie jeszcze nie było!
Beata Biały
Siara. I nic nie jest jasne
Wydawnictwo Otwarte
premiera: 28.01.2026
Aktor, kabareciarz, polityk i rolnik. Był człowiekiem zagadkowym: prywatnie cichym i zamkniętym w sobie, na scenie i przed kamerą pełnym ekspresji.
Polacy pokochali go jako niezapomnianego Siarę. Wypowiedziane przez niego w Kilerze słowa „Mają rozmach skurwysyny” weszły do polskiej popkultury, stając się czymś więcej niż tylko filmowym cytatem. Wielu do dziś wspomina jego występy w kabarecie Tey, role dyrektora w Kabarecie Olgi Lipińskiej i biznesmena w Tygrysach Europy czy satyryczny program Ale plama.
Beata Biały zagląda pod maskę, którą nosił Janusz Rewiński. Pokazuje chłopca z Żar – samotnego, małomównego, a jednocześnie obdarzonego niezwykłym darem rozśmieszania. To historia, jakiej nie zobaczycie w kinie ani nie usłyszycie od sąsiada. Ożywiają ją wspomnienia jego syna Aleksandra, Krzysztofa Piaseckiego, Pawła Deląga, Beaty Ścibakówny, Krystyny Tkacz i wielu innych bliskich mu osób.
Jak naprawdę wyglądało życie człowieka, który bawił miliony, a sam najczęściej milczał?
Chciałoby się powiedzieć: „Siara. I wszystko jasne”. Ale tak naprawdę… nic nie jest jasne.
Geraldine Brooks
Dni pamięci
tłum. Elżbieta Janota
Grupa Wydawnicza Relacja
premiera: 28.01.2026
Geraldine Brooks w intymnej i poruszającej opowieści dzieli się historią nagłej śmierci swojego męża, Tony’ego Horwitza, dziennikarza również nagrodzonego Pulitzerem. Po jego niespodziewanym odejściu w 2019 roku Brooks zmaga się nie tylko z bólem straty, ale też z biurokratycznymi obowiązkami, które nie pozwalają jej w pełni przeżyć żałoby.
Dopiero kilka lat później, kiedy wyruszy samotnie na odległą wyspę u wybrzeży Tasmanii, uda jej się w ciszy i odosobnieniu spojrzeć na życie, śmierć i pamięć.
Książka splata wspomnienia ich wspólnego życia – od początków znajomości na Uniwersytecie Columbia, przez lata pracy korespondentów zagranicznych, po spokojne dni w nadmorskim domu – z refleksją nad rytuałami żałoby i próbą odnalezienia własnej drogi do ukojenia.
Dni pamięci to szczera, pełna empatii i subtelnej literackiej obserwacji historia miłości, straty i siły samotności.
Kate Bryan
Jak robić sztukę. O sztuce tak, żeby każdy mógł ją zrozumieć i czerpać z niej radość
il. David Shrigley
tłum. Agnieszka Wyszogrodzka-Gaik
Wydawnictwo MUZA
premiera: 28.01.2026
Przyziemny przewodnik po snobistycznym świecie sztuki.
Sztuka nie gryzie. Serio. Nawet jeśli myślisz, że to nie dla ciebie – ta książka udowodni, że jesteś w błędzie.
Znasz to uczucie, kiedy stoisz w galerii, patrzysz na obraz i zastanawiasz się, czy coś z tobą nie tak, bo nie wiesz, „co autor miał na myśli”? Albo kiedy ktoś rzuca nazwiskiem artysty jak dobrego znajomego, a ty udajesz, że wiesz, o kogo chodzi?
Jak robić sztukę to książka dla tych, którzy mają ochotę wejść do świata sztuki bez sztywnej miny, słownika terminów i snobizmu. Z humorem, lekkością i autoironią Kate Bryan pokazuje, że sztuka to nie tajemny kod dla wybranych, tylko naturalna część życia – jak muzyka, kawa czy oglądanie seriali. A David Shrigley – mistrz absurdalnego rysunku – doprawia całość szczyptą pop-artowej grafiki.
Dowiesz się m.in:
- jak mówić o sztuce, nawet jeśli nie wiesz, kto to Kandinsky,
- dlaczego warto kupić obraz, choć nie masz jachtu ani loftu,
- jak zacząć tworzyć, nie będąc artystą (i dlaczego warto),
- co zrobić, żeby twój pies był bardziej kulturalny (serio!).
To książka, która daje ci przyzwolenie: na patrzenie, tworzenie, gadanie, lubienie – i nie-lubienie.
Bo sztuka nie jest egzaminem. Jest dla ludzi.
Tobias Buck
Ostatni proces. Niemieckie rozliczenia z nazistowską przeszłością
tłum. Barbara Gadomska
Wydawnictwo Czarne
premiera: 28.01.2026
To nie był nikt wyjątkowy. Zwykły chłopak, zbyt słaby, by walczyć na froncie, więc trafił do KL Stutthof. Nie wiadomo, czy kiedykolwiek kogoś zabił. Nie należał do NSDAP. Twierdził, że tylko stał na wieży wartowniczej, że nie wiedział, co się dzieje w krematoriach, a nawet że próbował pomagać więźniom. Ale czy sama praca w obozie nie czyniła go winnym?
Przez dziesięciolecia niemieckie sądy odpowiadały: nie. W Republice Federalnej Niemiec skazano 6700 nazistów, najczęściej na krótkie wyroki lub grzywny. Tłumaczono, że naprawdę winni byli tylko ci, których już nie można osądzić, czyli przywódcy III Rzeszy. Cała reszta – mówiono – tylko wykonywała rozkazy. „Jeden przestępca i sześćdziesiąt milionów pomocników” – ironizował pewien profesor prawa.
W swoim reportażu sądowym Tobias Buck przygląda się, jak i dlaczego ten sposób myślenia zaczął się zmieniać. Opowiada o procesach, w których po raz pierwszy pojawiło się pytanie o osobistą odpowiedzialność oskarżonych. I o kraju, który przez siedemdziesiąt lat uczył się uznawać własne winy.
Daisy Dunn
Zagubiony wątek. Historia starożytności oraz kobiet, które ją tworzyły
tłum. Joanna Sugiero
Wydawnictwo Literackie
premiera: 28.01.2026
W cieniu wielkich mężczyzn, takich jak Homer, Cezar, Antoniusz czy Kserkses, rozgrywały się historie rzadko zapisywane w kronikach. Wśród bitew, intryg i politycznych manewrów pojawiały się kobiety, które swoją odwagą i pomysłowością potrafiły zmieniać bieg wydarzeń.
W książce spotykamy m.in. Enheduannę, kapłankę i autorkę najstarszych tekstów podpisanych imieniem; słynną poetkę Telesillę która w obliczu zagrożenia poprowadziła obronę Argos; Artemizję, dowódczynię floty Kserksesa; Lokustę, specjalistkę od trucizn, będącą na usługach cesarzy Klaudiusza i Nerona; oraz Fulwię, wpływową uczestniczkę polityki późnej Republiki Rzymskiej, która wywołała bunt przeciwko Oktawianowi.
Dunn prowadzi czytelnika przez niepełne i sprzeczne przekazy, proponując spojrzenie na starożytność, które poszerza tradycyjną narrację znaną z klasycznych dzieł historyków i kronikarzy.
Aneta Godynia
Wiejskie dzieci. Kiedy nasi przodkowie byli mali
Wydawnictwo Sploty
premiera: 28.01.2026
Polska wieś przełomu XIX i XX wieku to miejsce, w którym dzieciństwo – rozumiane jako szczególny, chroniony okres życia, przeznaczony na naukę i zabawę – praktycznie nie istniało. Małe dzieci w chłopskich rodzinach żyły w zasadzie tymi samymi sprawami, którymi żyli dorośli. Tak samo dotyczyła ich praca, obowiązki i lęk przed głodem czy śmiertelnymi chorobami. Brzmi przygnębiająco? Niewątpliwie. Tym bardziej gdy uświadomimy sobie, że tamte niedożywione, przemęczone, pozbawione beztroski maluchy były naszymi prababkami i pradziadkami.
W swojej książce Aneta Godynia spogląda na koniec XIX, początek XX wieku i na II Rzeczpospolitą oczami wiejskich dzieci. Pokazuje między innymi codzienny znój, którym przede wszystkim wypełniona była ich egzystencja. Pisze również o zabawach, edukacji, karach, ówczesnym podejściu do wychowania oraz o relacjach dzieci z dorosłymi. Opowiada o emocjach, marzeniach i tęsknotach. Przywraca głos najmłodszym sprzed ponad stulecia – tym, z których codzienności wyrosły nasze korzenie.
Dla czytelników, którzy chcą lepiej zrozumieć losy swoich przodków i przyjrzeć się codzienności, w jakiej dorastały wcześniejsze pokolenia Polaków, książka ta będzie cennym źródłem wiedzy o dzieciństwie w XIX-wiecznych chłopskich rodzinach.
Dave Goulson
Milcząca planeta. Jak uratować owady przed zagładą
tłum. Dorota Kozińska
Wydawnictwo Marginesy
premiera: 21.01.2026
Przyszłość owadów jest także naszą przyszłością. Jeśli zaczną zanikać, nasz świat się zatrzyma.
Musimy nauczyć się żyć w naturze, a nie obok niej. Pierwszym krokiem jest troska o owady – drobne istoty, które sprawiają, że nasz świat nie przestaje się kręcić. Są fundamentem życia, jakie znamy. Gdy ich ubywa, cały system powoli zaczyna się kruszyć.
Dave Goulson – opierając się na najnowszych badaniach i swoim naukowym doświadczeniu – ukazuje dramatyczny spadek liczebności owadów w ostatnich dekadach, czego konsekwencje mogą okazać się katastrofalne. Z pasją przekonuje, że powinniśmy kochać, szanować i chronić naszych sześcionożnych towarzyszy.
Milcząca planeta inspiruje i wciąga – to jednocześnie elegia, list miłosny do świata owadów i płomienny manifest na rzecz bardziej zielonej planety. To też wezwanie do walki o zmiany na każdym poziomie – od polityki rządu, przez rolnictwo, przemysł, aż po nasze domy i ogrody. Goulson pokazuje, że każdy z nas może zrobić niewiele, a jednocześnie bardzo dużo: podjąć proste działania, które pomogą owadom przetrwać i odzyskać należne im miejsce w świecie.
Andrzej Krawczyk
Jeszcze słychać tę muzykę. Biłgoraj – sztetl utracony
Wydawnictwo Znak
premiera: 14.01.2026
Potomkowie mieszkańców sztetli Rzeczypospolitej stanowią dziś 70% wszystkich Żydów. Nie zostało po nich prawie nic. Ten niezwykły świat rozmywa się, ginie w mrokach niepamięci.
W sztetlu Biłgoraj toczy się życie.
Biedni Żydzi, którzy swoim dzieciom mogą zapewnić jedynie ziemniaki i od czasu do czasu śledzie, pochylają się nad księgami w modlitewnych izbach niczym intelektualni książęta.
Bogaci Żydzi, którzy prowadzą dochodowe biznesy, żyją niemalże jak magnaci.
Nimi wszystkimi próbuje zarządzać państwo w różnych odsłonach – Rzeczpospolita, Rosja, znowu Polska – chcąc na nich zarobić, a czasem skłócić z chłopskim sąsiadem.
Nad głowami jednych i drugich zbierają się czarne chmury…
Andrzej Krawczyk, historyk i dyplomata, wieloletni ambasador Rzeczpospolitej Polskiej, odtwarza świat żydowskiego miasteczka na przykładzie Biłgoraja – sztetla, który pokazał światu laureat literackiej nagrody Nobla Isaac Bashevis Singer.
Takiej Polski nie znacie. Warto to zmienić.
Mark Lynas
Za sześć minut zima. Wojna nuklearna i co dalej?
tłum. Michał Lipa
Wydawnictwo Port
premiera: 21.01.2026
Zegar tyka – zostało sześć minut do zimy nuklearnej…
Czy zbrojna konfrontacja między supermocarstwami jest możliwa? Czy trzecia wojna światowa przestała być abstrakcją? Czy kilkanaście tysięcy głowic nuklearnych ulokowanych w arsenałach wielu krajów oznacza, że stoimy na krawędzi?
Za sześć minut zima to wciągająca, wstrząsająca i zarazem niepokojąco aktualna książka, która pokazuje, jak blisko globalnej katastrofy znalazła się ludzkość. Wojna nuklearna mogłaby zniszczyć cywilizację w ciągu godzin i pogrążyć planetę w latach ciemności, głodu i globalnej zimy. Czy możemy jeszcze temu zapobiec?
Autor łączy rzetelną analizę geopolityki z historiami konkretnych ludzi, tajnymi raportami i naukowymi prognozami, tworząc obraz świata, w którym jeden błędny ruch może zapoczątkować nasz koniec.
To opowieść o broni, której nikt nie powinien użyć, o decyzjach podejmowanych w ułamku sekundy i o nadziei, która może ocalić przyszłość.
Czy zdołamy zatrzymać czas?
Magdalena Matraszek
Wszystko jest OK. Gdy poronienie jest raną, aborcja wyborem, a ciąża cudem
Wydawnictwo Wielka Litera
premiera: 14.01.2026
O poronieniu i aborcji już było. O żałobie, traumie i przemocy położniczej też. Ale nigdy tak osobiście. Nigdy kobieta, która doświadczyła każdego z tych przeżyć, nie zdecydowała się opowiedzieć o nich z własnej perspektywy obejmującej tak trudne momenty w ciele jednej osoby.
Magdalena Matraszek przeżyła poronienie, dwa porody i aborcję. I potrzebowała lat, by otrząsnąć się z szoku i traumy szpitalnego odczłowieczenia. Dziś jest w pełni pogodzona z tym, że nie na wszystkie wydarzenia w naszym życiu mamy wpływ. „Ale mamy wpływ na to, jak na nie zareagujemy, co z nimi zrobimy i co im pozwolimy zrobić ze sobą” – pisze. Bo nie zawsze wszystko jest OK.
Grzegorz Mika
Budowa, odbudowa czy przebudowa? Epizody z kart architektury i urbanistyki Warszawy po 1945 roku
Wydawnictwo Skarpa Warszawska
premiera: 28.01.2026
Osiemdziesiąt lat po rozpoczęciu procesu odradzania Warszawy nadal trwają dyskusje i żywe są kontrowersje wokół decyzji podjętych przez naszych przodków w wieloletnim procesie rozpoczętym w 1945 roku. Zarówno urbanistyka, jak i architektura powojennego miasta jest nadal przedmiotem badań, studiów i nierzadko gorących dyskusji. Wiele dzielnic i budynków znikło, wiele odtworzono lub przeobrażono. Już wtedy wywoływało to dyskusje i pytania. Czy była to przebudowa czy rozbudowa ? Czy dokonano całkowitego przeobrażenia Warszawy i czy były to decyzje radykalne?
Wieloletni proces tworzenia powojennej Warszawy obfitował w liczne znaczące realizacje i wielkie koncepcje, nie zawsze zrealizowane lub w pełni ukończone. Jednocześnie odtworzono, przeobrażono lub rozebrano rozmaite fragmenty miasta, wprowadzając w jego przestrzeń nowe gmachy-symbole i całe dzielnice. Osiemdziesiąt lat później jedne wywołują uznanie, inne krytykę. Ich niejednolita architektura, urbanistyka i historia sprawiają, że współczesna ocena efektu jest bardzo zróżnicowana.
Na kartach niniejszej książki dowiecie się o bardzo wielu obliczach odbudowy Warszawy, o projektach i ambicjach, trudnościach i wyzwaniach, przedstawionych poprzez rozliczne przykłady projektów i realizacji, które ukształtowały niejednolite oblicze architektury i urbanistyki.
Lulu Miller
Dlaczego ryby nie istnieją
tłum. Hanna Pasierska
Wydawnictwo Czarne
premiera: 28.01.2026
„Co jest sensem życia?” – pyta siedmioletnia dziewczynka swojego ojca naukowca. „Nic” – słyszy w odpowiedzi.
Lulu Miller przez lata szukała sposobu, by temu zaprzeczyć. Rozglądała się za duchowym przewodnikiem, który pomógłby jej opanować życiowy chaos. Wertując książki i przeglądając archiwa, trafiła na ważnego naukowca z przełomu XIX i XX wieku – Davida Starra Jordana. W trakcie swojej kariery akademickiej Jordan odkrył tysiące gatunków ryb, konserwował cenne okazy i je katalogował. Nawet gdy w 1906 roku trzęsienie ziemi zniszczyło całą jego kolekcję, nie stracił ducha i nie przestał dążyć do celu: uporządkowania rybiego świata.
Chcąc się jednak dowiedzieć wszystkiego o Jordanie, autorka stopniowo odkrywa mroczne strony tej postaci – skandale, morderstwo, a także aktywne zaangażowanie badacza w rozwój eugeniki, teorii, która na wiele lat przed II wojną światową doprowadziła w Stanach Zjednoczonych do uwięzienia i przymusowej sterylizacji tysięcy ludzi.
Dlaczego ryby nie istnieją to po części życiorys Davida Starra Jordana, po części pamiętnik Lulu Miller, a po części naukowa przygoda. Strona po stronie przechodzimy od biografii do kryminału, od hołdu dla ludzkich odkryć do zdumienia ludzkim okrucieństwem, by w wielkim finale dotrzeć do wyjaśnienia tytułu: opowieści o tym, jak natura w mistrzowski sposób zemściła się na badaczu, który uwierzył, że może nad nią zapanować.
Nie zapomnij nakarmić gołębi. Dziennik z Gazy
tłum. Agnieszka Rasmus-Zgorzelska
Wydawnictwo Znak Literanova
premiera: 14.01.2026
Niedziela, 7 października 2023 roku. Pewien anonimowy mężczyzna ma już plany na ten dzień: najpierw tenis, później wizyta u lekarza. Jednak z dnia na dzień wybucha wojna i jego życie wywraca się do góry nogami. Razem z siostrą zabierają koty i uciekają przed bombardowaniami, aż odnajdują schronienie w ciasnym pokoiku już i tak przeludnionego mieszkania.
Aby nie stracić poczucia czasu, mężczyzna zaczyna pisać dziennik, w którym przez następne miesiące relacjonuje swoją codzienność. To, jak w poszukiwaniu leków, jedzenia i wody przemierza obrócone w proch dzielnice Gazy. Jak próbuje nawiązać kontakt z bliskimi, pomimo przerw w dostawie prądu. Jak uczy się funkcjonowania w nieludzkich warunkach.
Szybko orientuje się, że wojna nie potrwa tylko chwili. Że pieniędzy na żywność jest coraz mniej. I że do coraz większej liczby przyjaciół nie dodzwoni się już nigdy – nawet gdy ten cholerny, nieustannie rwący się internet w końcu zacznie działać.
Dziennik był publikowany przez pierwsze miesiące wojny na łamach „Guardiana”. To niezwykle szczere, uniwersalne – i przy okazji świetne pod względem literackim – świadectwo wojny – przedstawionej z perspektywy jednego z miliona punkcików świetlnych, które gasną jeden po drugim na wciąż ciemniejącej mapie Gazy.
Simon Parkin
Zakazany ogród Stalina. Jak naukowcy (nie) uratowali mieszkańców Leningradu
tłum. Magdalena Papuzińska-Mill
Wydawnictwo Znak Literanova
premiera: 28.01.2026
Latem 1941 roku niemieckie wojska otoczyły Leningrad i na prawie trzy lata całkowicie odcięły miasto od dostaw żywności. Z głodu zmarło wtedy co najmniej 750 tysięcy osób – niemal co trzeci mieszkaniec miasta.
Można było temu zapobiec.
Gdy w ogromnym pośpiechu ewakuowano znajdujące się w Ermitażu największe dzieła sztuki, nikt nie myślał o ochronie drogocennych nasion, przechowywanych w Instytucie Roślin po drugiej stronie ulicy. Zasoby, które zgromadzono w pierwszym w historii banku nasion, mogły uratować nie tylko Leningrad, ale wystarczyłyby do wyeliminowania głodu na całym świecie.
O tym, jak bezcenny był to skarb, wiedzieli nie tylko pracujący tam naukowcy, ale też Niemcy, którzy za wszelką cenę chcieli przejąć kolekcję. W mieście, w którym na ulicach ludzie umierali z głodu, botanicy chronili przed kradzieżą i szczurami tony żywności. Stawką były nie tylko lata ich pracy, ale i los przyszłych pokoleń.
Opierając się na dotychczas niepublikowanych źródłach, Simon Parkin opowiada niezwykłą i wzruszającą historię ludzi, którzy pozostali w Instytucie Roślin w najciemniejszych dniach oblężenia i ryzykowali życie w imię nauki.
Simone Pieranni
2100. Jak Azja tworzy naszą przyszłość
tłum. Anna Osmólska-Mętrak
Wydawnictwo Znak
premiera: 28.01.2026
Czy Azja to laboratorium przyszłości? Jak jej rozwój wpływa na nasze życie? Jak będzie wyglądał świat w 2100 roku?
Mięso z laboratorium, koktajle z meduz, sztuczna inteligencja i chipy w mózgu. Azja rośnie w siłę – gospodarczo, kulturowo i militarnie – i często wyprzedza Zachód, pokazując, jak mogą wyglądać nasze miasta, praca czy rodzina w przyszłości.
Simone Pieranni – włoski dziennikarz i znawca Azji – zabiera czytelnika w podróż od uporządkowanego Singapuru po wojskowe Mjanmę i Malezję, od dynamicznie rozwijającego się Wietnamu po Kambodżę, od Chin po Indie i Japonię, a także – na Filipiny, Tajwan i do obu Korei. Pieranni oferuje więc pogłębione spojrzenie na kontynent, który poprzez konflikty społeczne, nowinki technologiczne i trendy kulturowe pomaga nam wyobrazić sobie czekającą nas przyszłość.
Beata i Paweł Pomykalscy
Po szychcie. Życie w cieniu przemysłu. Opowieść o Górnym Śląsku
Wydawnictwo Bezdroża
premiera: 13.01.2026
Parafrazując słowa jednego z naszych rozmówców, można powiedzieć, że ta książka to opowieść godnościowa. Jesteśmy w momencie, w którym przemysł ciężki na Górnym Śląsku, tak jak w całej Europie, definitywnie odchodzi w przeszłość, a na jego miejscu powstaje coś zupełnie nowego. Zmierzając do zamknięcia trwającego ponad 250 lat rozdziału w dziejach naszego regionu, opowiadamy o ciężkiej pracy w kopalniach, koksowniach, hutach, o pracy nierzadko wymagającej nadludzkiego wysiłku i niosącej ze sobą śmiertelne niebezpieczeństwo. Piszemy o ludziach, którzy kształtowali oblicze Górnego Śląska, i o tym, jak zmieniała się ta ziemia: od krainy rolniczej, przez obszar usiany kominami i spowity gęstym dymem, po modernizujący się region o wyjątkowej energii i charakterze. To też opowieść o upadku i biedzie, o stereotypach, o odbudowie i o nowej twarzy wielu miejsc. Życie w cieniu przemysłu to nie tylko problemy z ekologią, to również wyjątkowe obiekty, inspirujące przestrzenie i ludzie pełni pasji, którzy korzystają z unikatowego otoczenia, by tworzyć niezwykłe rzeczy.
Annie Proulx
Bagna, mokradła, torfowiska. Opowieści o znikaniu
tłum. Szymon Drobniak
Copernicus Center Press
premiera: 14.01.2026
Autorka słynnego, zekranizowanego opowiadania Tajemnica Brokeback Mountain oraz nagrodzonych Pulitzerem Kronik portowych, Annie Proulx nieraz dała się także poznać jako miłośniczka dzikiej przyrody. Tym razem zabiera nas na zachwycający, niebezpieczny, a zarazem melancholijny spacer po mokradłach, odkrywając pilnie strzeżone przez nie tajemnice.
A wśród nich:
Człowiek z Tollund, a także rudowłosa Dziewczyna z Yde oraz Dziecko z Windeby. To tylko trzy przykłady doskonale zachowanych ciał znalezionych na bagnach. Skąd się wzięły? Jak umarły? Czy były to ofiary poświęcone bogom, straceni skazańcy, a może po prostu pechowi wędrowcy? Torfowiska kryją w sobie wiele pamiątek po naszej przeszłości, które rozpalają tlącą się w każdym człowieku potrzebę snucia opowieści.
Pożary zombie, czyli ogniska, które choć pozornie zgaszone, tlą się niezauważalnie pod ziemią przez całą zimę, by z cieplejszą wiosną wybuchnąć na nowo. Podróżująca po Syberii misjonarka i pielęgniarka Kate Marsden wspomina, jak ziemia zaczynała dudnić, jakby kopyta koni ciągnących sanie uderzały w bęben. Potem nagle pękała, a koń spadał prosto w szalejący pod powierzchnią torfowiska ogień.
Wiwianit, ukrywający się w bryłach torfu uwodniony fosforan żelaza, który błękitnieje w kontakcie z powietrzem. Jan Vermeer użył go do namalowania tła dywanu w obrazie U stręczycielki. Kolor, z początku intensywnie błękitny, z biegiem lat wyblakł do przygaszonej szarozieleni.
Katarzyna Rzehak
Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne
Wydawnictwo Marginesy
premiera: 28.01.2026
Pionierka i legenda. Najważniejsza postać polskiego wzornictwa powojennego. Jeśli istnieje „polski styl narodowy”, to jego współczesną formę ukształtowała właśnie Wanda Telakowska. To, jak dziś mieszkamy, co kupujemy i co kolekcjonujemy, zawdzięczamy założonemu przez nią w 1950 roku Instytutowi Wzornictwa Przemysłowego, który stał się ewenementem na skalę światową: kuźnią wzorów na najwyższym poziomie, matecznikiem projektantów, szkołą gustów, a przy okazji miejscem pracy na miarę XXI wieku, przyjaznym kobietom.
Wanda Telakowska wierzyła, że piękne otoczenie, mieszkanie, ubranie, a przede wszystkim dobrze zaprojektowane przedmioty codziennego użytku kształtują człowieka. Idei „piękna na co dzień dla wszystkich” poświęciła całe swoje życie.
Była jedną z najbarwniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego i PRL-u – przyjaciółką Iwaszkiewicza, Miłosza, Krzywickiej, mistrzynią anegdot, ciętych ripost i pieprznych dowcipów. Umiała zażartować i zakląć tak, że słuchającym szło w pięty. Katarzyna Rzehak zdejmuje z Telakowskiej pomnikowy patos i odsłania kobietę z krwi i kości. Przytacza dziesiątki nieznanych wcześniej historii i dokumentów znalezionych w licznych archiwach. Nie pomija jednak anegdot, bajek i zmyśleń, które pokazują siłę osobowości i żywotność legendy wielkiej Wandy.
Krystyna Rożnowska
Można oszaleć. Opowieść o szpitalu psychiatrycznym w Kobierzynie
Wydawnictwo Mando
premiera: 21.01.2026
Ponad sto lat temu w podkrakowskim Kobierzynie otwarto szpital psychiatryczny zaprojektowany według najmodniejszych wzorców. Był świadkiem dramatycznych wydarzeń XX wieku i ewolucji psychiatrii – od izolacji po coraz bardziej humanitarne podejście do pacjentów. Do dziś jest azylem dla wszystkich, którzy muszą uporać się z samymi sobą.
Reporterka Krystyna Rożnowska po raz pierwszy odwiedziła szpital czterdzieści lat temu. Rozmawiała wtedy z pacjentami stłoczonymi w szarych salach. Zapamiętała zarówno ich wylęknione oczy, jak i ciężką pracę personelu medycznego. Później wielokrotnie wracała do Kobierzyna, aby obserwować, jak to miejsce się zmienia. Poznawała nie tylko historię szpitala, ale przede wszystkim uważnie słuchała ludzi – lekarzy, pielęgniarek i pacjentów. To dzięki tym rozmowom udało jej się napisać fascynujący reportaż, który zabiera czytelnika w sam środek osobliwego świata, jakim jest szpital psychiatryczny.
Ann Schmiesing
Bracia Grimm. Biografia
tłum. Anna Halbersztat
Wydawnictwo Poznańskie
premiera: 28.01.26
Dawno, dawno temu żyli dwaj bracia Jakub i Wilhelm Grimmowie, a wszyscy znali ich jako twórców baśni. Nie było to jednak ich jedyne zajęcie, mieli bowiem barwne i burzliwe życie. Znajdziesz je w tej fascynującej biografii.
Najbardziej znane dzieło braci Grimm – Baśnie dla dzieci i dla domu opublikowano po raz pierwszy w dwóch tomach w 1812 i 1815 roku. Od tego czasu żadnej innej niemieckiej książki nie przetłumaczono na tak wiele języków, a w 2005 roku wpisano ją na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Choć o Czerwonym Kapturku czy Kopciuszku słyszeli wszyscy, sami autorzy giną w cieniu swoich bohaterów. Jakub i Wilhelm Grimmowie stapiają się w jedną postać – braci Grimm. Świat zna ich jako zbieraczy ludowych opowieści, ale byli także wybitnymi uczonymi, którzy zmienili oblicze niemieckiej filologii i literatury.
To porywająca opowieść o dwóch braciach żyjących w czasach przemian i rewolucji. To także historia o bogatej twórczości, gdzie mroczne baśnie ze szczęśliwym zakończeniem przeplatają się z badaniami nad mitologią, językiem oraz pracą nad słownikiem niemieckim. Wreszcie, to pierwsze tak pełne spojrzenie na Jakuba i Wilhelma Grimmów, dzięki któremu zupełnie inaczej odczytamy baśnie znane nam z dzieciństwa.
Sarah Scoles
Zawsze, nigdy. Przyszłość broni jądrowej
tłum. Łukasz Müller
Wydawnictwo Czarne
premiera: 21.01.2026
Wielu z nas wydawało się, że po zakończeniu zimnej wojny temat bomby atomowej i nuklearnego wyścigu zbrojeń zszedł na dalszy plan. W USA zaprzestano prób jądrowych, a międzynarodowe traktaty spowodowały, że w amerykańskich laboratoriach nie tworzono już nowych rodzajów tej broni. Jednocześnie przedstawiciele rządu Stanów Zjednoczonych, jak i fizycy jądrowi, pracujący nad spuścizną Projektu Manhattan, zdawali sobie sprawę, że by doktryna odstraszania wciąż mogła działać, arsenał nuklearny nie może być przestarzały.
To podejście znajduje odzwierciedlenie w zasadzie „zawsze, nigdy” – bomby mają zawsze wybuchać wtedy, kiedy powinny wybuchnąć, i nigdy wtedy, kiedy wybuchnąć nie powinny. Gdy naukowiec z któregoś z amerykańskich laboratoriów narodowych używa określeń „bezpieczny, pewny i niezawodny”, nie mówi o pożądanych cechach samochodu, lecz o broni termojądrowej.
Po inwazji Rosji na Ukrainę, gdy widmo nuklearnego konfliktu nagle powróciło, kwestie dotyczące modernizacji arsenału i skutecznego wykrywania nielegalnych prób jądrowych znów zyskały na aktualności.
Sarah Scoles nie straszy nas jednak wizją nadchodzącej wojny atomowej. Rozmawia z amerykańskimi naukowcami, którzy zajmują się konserwacją i modernizacją bomb, by pokazać, że broń jądrowa istnieje i prawdopodobnie nadal będzie istnieć, a ktoś musi nad nią pracować. Bo największym paradoksem amerykańskiego arsenału nuklearnego jest to, że powstał po to, by – po Hiroszimie i Nagasaki – nie musiał być użyty nigdy więcej.
Anne Sebba
Trzeba było grać. Pierwszy reportaż o dziewczęcej orkiestrze z Auschwitz
tłum. Dawid Czech
Wydawnictwo Znak Literanova
premiera: 14.01.2026
Czy w obozowym piekle jest miejsce na muzykę?
Gdy inne więźniarki stały na wielogodzinnych apelach w skwarze lub na mrozie, one wygrywały skoczne melodie. Ich marsze codziennie odprowadzały komanda do katorżniczej pracy, a potem witały wycieńczone kobiety, które niosły ze sobą zwłoki koleżanek. Eichmann chętnie słuchał ulubionych szlagierów w wykonaniu obozowej kapeli, a doktor Mengele wzruszał się przy utworach Schumanna.
Ich muzyka dla jednych była torturą, dla innych namiastką normalności.
Dla samych orkiestrantek – wybawieniem od śmierci w komorze gazowej.
Historia dziewczęcej orkiestry z Auschwitz należy do najmniej znanych fragmentów obozowej rzeczywistości. Zespół stworzyła Maria Mandl – „bestia z Auschwitz”. To jej chorobliwej ambicji, by kobiety dorównały kapeli z męskiego obozu, garstka więźniarek zawdzięczała przetrwanie.
Wszystkie grały, by przeżyć.
Anne Sebba zebrała rozproszone świadectwa, spotkała się z ostatnimi ocalałymi i odtworzyła każdą z mikrohistorii, które miały zostać zapomniane. Dzięki wnikliwej analizie źródeł stworzyła wielogłosową narrację, w której osobiste dramaty splatają się z tragiczną historią.
Piotr Trybalski
Bunt. O Polkach, które zdobywały Himalaje
Wydawnictwo Literackie
premiera: 14.01.2026
Nie pytały, czy mogą. Wspinały się tam, gdzie chciały. Zawsze w górę. Na przekór wszystkim.
„Miejsce kobiet jest na szczycie” – brzmiało hasło amerykańskiej wyprawy na ośmiotysięczną Annapurnę. By się tam znaleźć, kobiety wspinające się w górach całego świata musiały pokonać nie tylko pionowe ściany i duże wysokości, ale też stereotypy i ograniczenia narzucane przez zdominowane przez mężczyzn, niekiedy skrajnie mizoginistyczne środowisko.
Z czym się mierzyły? Co je determinowało? Jaką płaciły za to cenę?
Bunt to opowieść o losach kilkudziesięciu niezwykłych kobiet, które w górach dokonały rzeczy wybitnych. Od pierwszych przejść taternickich i alpejskich, przez sukcesy himalajskie pokolenia Wandy Rutkiewicz, po czasy współczesne. A wszystko to na tle społecznych, kulturowych i politycznych zmian w Polsce i na świecie.
Inspirujący reportaż o odwadze, sile, pasji i determinacji, a zarazem kompendium wiedzy o historii wspinających się kobiet.
Karolina Wójcicka
Z nakazu Boga. Izraelczycy i wojna w Strefie Gazy
Wydawnictwo Mando
premiera: 14.01.2026
Ta wojna rozgrywa się na oczach świata. Ale świat woli nie patrzeć.
Po terrorystycznym ataku Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku rozpoczęła się najkrwawsza odsłona konfliktu bliskowschodniego. Granica między obroną a odwetem szybko się zatarła. Oficjalnym celem Izraela było wyeliminowanie terrorystów, skończyło się na zrównaniu Gazy z ziemią. W miarę jak narastały bombardowania, położone niedaleko granicy wzgórze Kobi stało się symbolem nieludzkiej obojętności. Znajduje się tam punkt widokowy, z którego Izraelczycy oglądają dymiące ruiny miasta. Tak jakby dramat Palestyńczyków był jedynie widowiskiem.
Karolina Wójcicka, dziennikarka „Dziennika Gazety Prawnej” i współautorka podcastu „Bliski Świat”, od lat zajmuje się wzajemnymi relacjami Izraela i Palestyny. W tej reporterskiej książce przygląda się Izraelczykom – zarówno tym, którzy popierają bombardowania, jak i tym, którzy wychodzą na ulice, protestując przeciw przemocy. Pokazuje, w jaki sposób Palestyńczycy są od lat dehumanizowani, zarówno w mediach, jak i systemie edukacji. Pomaga odkryć, jak doszło do tego, że większość narodu noszącego traumę Holokaustu patrzy na popełniane w Gazie zbrodnie wojenne z aprobatą lub obojętnością.
To wnikliwa reporterska analiza, dzięki której zrozumiesz, jak ofiara staje się oprawcą, a historia – ciężarem nie do uniesienia.
Premiery #nonfiction LUTY 2026
Premiery #nonfiction LISTOPAD 2025
